Ký sinh trùng đường ruột
Ký sinh trùng là sinh vật sống trên hoặc trong một sinh vật khác – vật chủ – và hưởng lợi từ vật chủ. Trên thế giới, ký sinh trùng đường ruột rất phổ biến, đặc biệt ở những vùng điều kiện vệ sinh kém. Ở châu Âu và Bắc Mỹ chúng hiếm hơn nhiều, nhưng giun kim ở trẻ em, Giardia sau du lịch hay nhiễm ký sinh trùng từ thịt chưa nấu chín vẫn xảy ra. Ở Việt Nam, giun sán và sán lá gan do ăn gỏi cá, thịt sống vẫn còn gặp.
Bài viết giải thích có những loại ký sinh trùng nào, bạn có thể bị nhiễm ra sao, chúng gây triệu chứng gì, được chẩn đoán và điều trị như thế nào – và phương thuốc tự nhiên có thể và không thể làm gì.
Có những loại ký sinh trùng nào?
Ký sinh trùng là một nhóm rất đa dạng. Có thể chia đại khái như sau:
| Nhóm ký sinh trùng | Đặc điểm | Phân nhóm / ví dụ |
| Đơn bào | Sinh vật đơn bào có thể nhân lên trong cơ thể người. | Giardia lamblia (bệnh giardia), Entamoeba histolytica (lỵ amip), Cryptosporidium. |
| Giun sán | Sinh vật đa bào; phần lớn không nhân lên trong cơ thể người. | |
| Sán dẹt | Thân dẹt. | Sán dây (Taenia saginata, Taenia solium), sán lá (Fasciola hepatica). |
| Giun tròn | Thân tròn. | Ascaris lumbricoides (giun đũa), Enterobius vermicularis (giun kim), giun móc. |
| Ngoại ký sinh | Sống trên bề mặt cơ thể. | Chấy, rận, bọ chét, ve, cái ghẻ. |
Ký sinh trùng hoặc trứng của chúng có thể có trong đất, nước nhiễm bẩn, thịt hoặc cá chưa nấu chín, rau quả chưa rửa và trên động vật.
Lây nhiễm thế nào – và ai có nguy cơ cao nhất?
Phần lớn ký sinh trùng đường ruột lây qua thức ăn hoặc nước nhiễm bẩn, hoặc qua tay đã tiếp xúc với phân, đất hay động vật. Các đường lây điển hình:
- uống nước chưa xử lý, ví dụ nước suối hoặc ở nơi nguồn nước kém
- ăn thịt hoặc cá chưa nấu chín, như gỏi cá, nem chua, tiết canh
- ăn rau sống, trái cây hoặc salad chưa rửa kỹ
- vệ sinh tay kém, đặc biệt sau khi đi vệ sinh và trước khi ăn
- tiếp xúc với động vật, kể cả vật nuôi
Các nhóm có nguy cơ cao:
| Nhóm nguy cơ | Lý do nguy cơ cao hơn |
| Trẻ em | Thường xuyên tiếp xúc với đất, cát và hay đưa tay vào miệng. Giun kim dễ lây ở nhà trẻ và trường học. |
| Người suy giảm miễn dịch | Nhiễm trùng có thể nặng hơn và kéo dài hơn, ví dụ với Cryptosporidium. |
| Người đi du lịch | Đặc biệt đến nơi điều kiện vệ sinh kém. Uống nước đóng chai hoặc đun sôi, tránh đá viên và đồ sống, rửa tay thường xuyên. |
| Người nuôi thú cưng | Chó mèo có thể truyền một số loại giun. Tẩy giun định kỳ cho thú cưng và rửa tay giúp giảm nguy cơ. |
Bệnh và triệu chứng
Ký sinh trùng có thể không gây triệu chứng nào cho đến gây bệnh nặng. Trên thế giới, sốt rét – do ký sinh trùng đơn bào Plasmodium gây ra – là bệnh ký sinh trùng nguy hiểm nhất. Ở trẻ em các nước nghèo, giun đường ruột góp phần gây suy dinh dưỡng, thiếu máu và chậm phát triển.
Triệu chứng của ký sinh trùng đường ruột thường không đặc hiệu:
| Loại triệu chứng | Ví dụ |
| Rối loạn tiêu hóa | Đau bụng, tiêu chảy, đầy hơi, buồn nôn; với Giardia thường là tiêu chảy phân mỡ, có mùi hôi. |
| Mệt mỏi và suy nhược | Do kém hấp thu dưỡng chất hoặc mất máu. |
| Ngứa | Giun kim điển hình gây ngứa hậu môn, đặc biệt vào ban đêm. |
| Rối loạn giấc ngủ | Đặc biệt với giun kim ở trẻ em. |
| Thiếu máu | Ví dụ khi nhiễm giun móc, do mất máu. |
| Sụt cân | Khi nhiễm kéo dài, ví dụ Giardia hoặc sán dây. |
| Triệu chứng thần kinh | Hiếm, khi ký sinh trùng đến hệ thần kinh (ví dụ co giật trong bệnh ấu trùng sán lợn ở não). |
Nhiều triệu chứng trong số này có thể do nguyên nhân khác. Rối loạn tiêu hóa kéo dài – đặc biệt sau khi đi du lịch – luôn cần được bác sĩ thăm khám.
Chẩn đoán
Ký sinh trùng thường được chẩn đoán bằng các xét nghiệm sau:
| Phương pháp chẩn đoán | Mô tả |
| Xét nghiệm phân (soi kính hiển vi) | Lấy nhiều mẫu vào các ngày khác nhau giúp tăng khả năng phát hiện trứng, ấu trùng hoặc bào nang. |
| Xét nghiệm kháng nguyên hoặc PCR trong phân | Phát hiện rất tin cậy các ký sinh trùng cụ thể như Giardia, Cryptosporidium hay Entamoeba. |
| Test băng dính | Cho giun kim: buổi sáng dán băng dính trong suốt lên da quanh hậu môn rồi soi dưới kính hiển vi. |
| Xét nghiệm máu | Kháng thể với một số ký sinh trùng hoặc bạch cầu ái toan tăng có thể gợi ý nhiễm giun sán, đặc biệt ngoài ruột. |
| Chẩn đoán hình ảnh và nội soi | Siêu âm, CT hoặc MRI cho nang ở các cơ quan như gan; nội soi dạ dày hoặc đại tràng khi chưa rõ. |
Hãy cảnh giác với các xét nghiệm thay thế tự nhận phát hiện ký sinh trùng bằng cộng hưởng sinh học, phân tích tóc hay “soi máu sống” – chúng không được khoa học công nhận và thường cho chẩn đoán sai.
Điều trị
Phần lớn ký sinh trùng đường ruột có thể được điều trị nhanh và hiệu quả bằng thuốc. Giun kim, chẳng hạn, thường được điều trị bằng một liều duy nhất, lặp lại sau hai tuần – tốt nhất cho cả gia đình. Giardia và các đơn bào khác cũng đáp ứng tốt với thuốc đặc hiệu.
Còn phương thuốc tự nhiên thì sao?
Nhiều loại cây được dùng theo truyền thống để trị ký sinh trùng, và một số có tác dụng diệt ký sinh trùng trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, hầu như không có nghiên cứu đáng tin cậy trên người, và chưa phương thuốc tự nhiên nào được chứng minh hiệu quả bằng thuốc. Một số không vô hại: ngải đắng (wormwood) chứa thujone, có thể gây hại hệ thần kinh khi dùng lượng lớn, và óc chó đen có thể gây hại gan. Các “liệu trình thải ký sinh trùng” bằng thảo dược cũng có thể làm chậm chẩn đoán và điều trị đúng.
Hỗ trợ đường ruột
Đường ruột khỏe mạnh và hệ miễn dịch mạnh không ngăn được mọi nhiễm trùng, nhưng giúp cơ thể đối phó và hồi phục sau đó:
Thực phẩm nguyên bản
Chế độ ăn giàu rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và chất béo lành mạnh nuôi dưỡng vi khuẩn có lợi. Ít đường và ít thực phẩm chế biến sâu tốt cho hệ vi sinh đường ruột.
Thực phẩm lên men
Dưa cải, kimchi, kefir và sữa chua tự nhiên có men sống chứa vi khuẩn có lợi. Một số probiotic đang được nghiên cứu như bổ trợ cho điều trị Giardia, với kết quả chưa thống nhất.
Chất xơ
Rau, trái cây, yến mạch, hạt lanh, các loại hạt và đậu là thức ăn cho vi khuẩn có lợi trong ruột.
Vận động, giấc ngủ và quản lý căng thẳng
Vận động đều đặn, ngủ đủ và bớt căng thẳng hỗ trợ hệ miễn dịch nói chung.
Cây và gia vị được dùng theo truyền thống để trị ký sinh trùng
| Cây / gia vị | Đặc tính chính và những gì đã biết |
| Tỏi | Chứa allicin; tác dụng kháng khuẩn và diệt ký sinh trùng trong phòng thí nghiệm. |
| Ngải đắng | Theo truyền thống dùng trị giun; chứa thujone – không dùng lâu dài, khi mang thai hoặc cho trẻ em. |
| Đinh hương | Sát trùng; tác dụng diệt ký sinh trùng trong phòng thí nghiệm. |
| Óc chó đen (lá và vỏ) | Chứa juglone; dùng theo truyền thống; có thể gây hại gan. |
| Hạt bí | Chứa cucurbitin, làm tê liệt giun trong các nghiên cứu cũ; theo truyền thống dùng trị sán dây. |
| Gừng | Hỗ trợ tiêu hóa và có tác dụng chống viêm. |
| Đu đủ (hạt và thịt quả) | Chứa papain; một nghiên cứu nhỏ thấy có tác dụng với giun đường ruột ở trẻ em. |
| Dầu dừa | Axit lauric và caprylic có tác dụng kháng khuẩn, kháng nấm trong phòng thí nghiệm. |
| Nghệ | Chống viêm và chống oxy hóa. |
| Hương thảo | Hỗ trợ tiêu hóa, kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm. |
| Cỏ xạ hương | Chứa thymol, có đặc tính sát trùng. |
| Kinh giới cay (dầu oregano) | Kháng khuẩn, kháng nấm và diệt ký sinh trùng trong phòng thí nghiệm; gây kích ứng niêm mạc khi không pha loãng. |
| Thảo mộc đắng (ví dụ cỏ ban âu, ngải cứu, rễ long đởm) | Kích thích tiết dịch tiêu hóa. |
| Hạt thì là đen (Nigella sativa) | Đang được nghiên cứu về tác dụng diệt ký sinh trùng và chống viêm. |
Các loại cây này có thể là một phần của chế độ ăn lành mạnh, nhưng không thay thế được chẩn đoán và điều trị y tế.
Nấm dược liệu
Các loại nấm như linh chi, chaga và nấm bờm sư tử có tác dụng điều hòa miễn dịch trong nghiên cứu phòng thí nghiệm. Chúng không tác động trực tiếp lên ký sinh trùng, và không có bằng chứng chúng ngăn ngừa nhiễm ký sinh trùng.
Ký sinh trùng sống ở đâu trong cơ thể?
Phần lớn ký sinh trùng sống trong ruột, nhưng một số có thể ảnh hưởng đến các cơ quan khác:
| Vị trí trong cơ thể | Ví dụ ký sinh trùng hoặc thông tin chung |
| Ruột (non và già) | Vị trí phổ biến nhất, ví dụ giun đũa, giun kim, sán dây, Giardia. |
| Gan và đường mật | Sán lá gan (ví dụ Fasciola hepatica, sán lá gan nhỏ), nang Echinococcus hoặc áp xe gan do amip. |
| Phổi | Ít gặp hơn; ví dụ Paragonimus hoặc ấu trùng giun đũa di chuyển, gây ho. |
| Cơ | Ví dụ Trichinella spiralis tạo nang trong mô cơ, gây đau và sốt. |
| Não và hệ thần kinh | Hiếm nhưng nghiêm trọng, ví dụ ấu trùng sán dây lợn (bệnh ấu trùng sán ở não), nang Echinococcus hoặc Toxoplasma ở người suy giảm miễn dịch. |
| Máu | Ví dụ ký sinh trùng sốt rét (Plasmodium) sống trong hồng cầu, gây sốt và rét run tái đi tái lại. |
Ký sinh trùng ngoài ruột thường được phát hiện bằng xét nghiệm máu và chẩn đoán hình ảnh như siêu âm, CT hoặc MRI.
Hồi phục nhanh đến mức nào?
Với thuốc phù hợp, phần lớn ký sinh trùng đường ruột được loại bỏ trong vài ngày đến vài tuần. Một số trường hợp cần điều trị lần hai, và với giun kim, cả gia đình nên được điều trị cùng lúc và tuân thủ biện pháp vệ sinh để tránh tái nhiễm: rửa tay, cắt ngắn móng tay, thay và giặt đồ lót, ga giường mỗi ngày.
Hãy đi khám bác sĩ nếu bạn bị tiêu chảy hơn vài ngày, có máu trong phân, sốt, sụt cân hoặc có triệu chứng sau khi đi du lịch, và trước khi tự điều trị cho trẻ em, phụ nữ mang thai hay người có bệnh mạn tính.
Phòng ngừa
- Rửa tay kỹ bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh, sau khi làm vườn hoặc tiếp xúc động vật, và trước khi ăn
- Rửa sạch rau quả
- Nấu chín kỹ thịt và cá; đông lạnh giết được một số ký sinh trùng trong cá
- Chỉ uống nước an toàn khi đi du lịch
- Tẩy giun định kỳ cho thú cưng
Tóm lại
Ký sinh trùng đường ruột ít gặp ở châu Âu và Bắc Mỹ hơn nhiều nơi khác trên thế giới, nhưng vẫn tồn tại. Vệ sinh tốt, thực phẩm và nước uống an toàn, cùng sự cẩn thận khi đi du lịch là cách bảo vệ tốt nhất. Nếu nghi ngờ nhiễm ký sinh trùng, hãy được chẩn đoán đúng – thuốc hiện đại thường nhanh và hiệu quả. Chế độ ăn và lối sống lành mạnh hỗ trợ đường ruột và hệ miễn dịch, nhưng không thay thế điều trị.
