Nấm Chaga: lợi ích, cách dùng và rủi ro của nấm cây bạch dương

Inonotus obliquus

Nấm Chaga là gì?

Chaga, còn gọi là nấm bạch dương, chủ yếu mọc trên cây bạch dương ở những vùng lạnh như Siberia, Scandinavia, miền bắc Nhật Bản và Canada. Thứ bạn thấy trên thân cây không phải là quả thể thông thường mà là một khối u cứng, đen (hạch nấm) trông như than cháy. Bên trong có màu nâu gỉ sắt và xốp như bần.

Chaga đã được dùng trong y học dân gian Nga và Đông Âu hàng thế kỷ, chủ yếu dưới dạng trà cho các bệnh dạ dày và để bồi bổ sức khỏe. Ngày nay nó được ưa chuộng như thực phẩm bổ sung vì hàm lượng chất chống oxy hóa cao. Phần lớn nghiên cứu đến nay là trong phòng thí nghiệm và trên động vật; nghiên cứu trên người gần như không có.

Thành phần dinh dưỡng (trên 100 g, khô)

Đây là các giá trị ước tính; thành phần của chaga tự nhiên khác nhau rất nhiều tùy cây, vùng và tuổi. Chaga cũng chứa rất nhiều oxalate – xem thêm bên dưới.

Lợi ích có thể có

Trong nghiên cứu phòng thí nghiệm và trên động vật, chiết xuất chaga cho thấy các tác dụng sau:

• Chống oxy hóa – chaga giàu polyphenol và sắc tố melanin
• Điều hòa miễn dịch – chủ yếu nhờ beta-glucan
• Chống viêm – giảm các chỉ số viêm trên mô hình động vật
• Chống khối u – trên tế bào nuôi cấy và động vật, không phải ở người
• Hạ đường huyết – trên động vật bị tiểu đường
• Bảo vệ niêm mạc ruột – trên mô hình động vật bị viêm đại tràng

Những kết quả này thú vị nhưng không thể áp dụng đơn giản cho người. Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng đáng tin cậy nào cho thấy chaga phòng ngừa ung thư, điều trị tiểu đường, chữa hội chứng rò rỉ ruột hay giúp ích cho ADHD hoặc bệnh tự miễn.

Cách sử dụng

Trong bếp:

Chaga quá cứng và xơ như gỗ nên không ăn được. Nó được dùng:

• dạng trà hoặc nước sắc – dạng truyền thống nhất,
• dạng bột cho đồ uống hoặc viên nang,
• trong đồ uống thay cà phê hoặc hỗn hợp nấm.

Trong y học dân gian:

• Theo truyền thống ở Nga và Siberia, dùng dưới dạng trà cho bệnh dạ dày và để bồi bổ
• Từng được dùng ở Nga như một phương thuốc được phép cho các bệnh đường tiêu hóa
• Đôi khi được dùng bổ trợ trong điều trị ung thư – chỉ khi đã trao đổi với đội ngũ điều trị, vì có thể xảy ra tương tác

Trong chăm sóc da:

• Chiết xuất chaga được dùng để:
  • bảo vệ chống oxy hóa,
  • làm dịu da bị kích ứng,
  • hỗ trợ hàng rào bảo vệ da.

Sinh thái và thu hái:

• Hầu như chỉ mọc trên cây bạch dương còn sống và cần nhiều năm để hình thành
• Hạch nấm không thể nuôi trồng; sản phẩm nuôi trồng thường chứa sợi nấm, có thành phần khác
• Nhu cầu tăng cao đã dẫn đến khai thác quá mức ở một số vùng – hãy mua từ nguồn bền vững và không bao giờ thu hái quá một phần nhỏ của khối nấm

Bạn có biết?

Chaga thường được quảng cáo với chỉ số ORAC cực cao (một phép đo khả năng chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm). Bộ Nông nghiệp Mỹ đã rút cơ sở dữ liệu ORAC vào năm 2012 vì các giá trị này nói rất ít về tác dụng trong cơ thể người. Chỉ số ORAC cao vì vậy không phải là bằng chứng về lợi ích sức khỏe.

Chaga chứa một lượng nhỏ betulin và axit betulinic, hấp thụ từ vỏ cây bạch dương. Trong phòng thí nghiệm, các hợp chất này cho thấy tác dụng chống viêm, kháng virus và chống khối u.

Cách dùng và lượng khuyến nghị

• Trà chaga: đun liu riu 5–10 g chaga nghiền trong 1 lít nước khoảng 60 phút
• Bột chiết xuất: thường 1–2 g mỗi ngày
• Chưa có nghiên cứu về liều hay thời gian dùng tối ưu; nhiều người dùng chaga theo chu kỳ, ví dụ ba tuần dùng, một tuần nghỉ

Lưu ý an toàn quan trọng:

• Chaga chứa lượng oxalate rất cao. Đã có báo cáo về tổn thương thận sau khi dùng bột chaga hằng ngày trong thời gian dài. Người có bệnh thận hoặc sỏi thận nên tránh; những người khác không nên dùng lượng lớn trong thời gian dài.
• Chaga có thể ức chế đông máu – thận trọng với thuốc chống đông và trước phẫu thuật.
• Chaga có thể làm giảm đường huyết – thận trọng với thuốc tiểu đường.
• Không khuyến nghị khi mang thai hoặc cho con bú, sau ghép tạng, khi dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc có bệnh tự miễn nếu không có tư vấn y tế.

Kết hợp

• Linh chi – thường kết hợp cho hệ miễn dịch và căng thẳng
• Nấm bờm sư tử – cho não và đường ruột
• Lý chua đen hoặc aronia – giàu vitamin C và polyphenol
• Gừng – mang lại vị ấm, cay nhẹ cho trà
• Nghệ với tiêu đen – kết hợp gia vị chống viêm

Công thức: trà chaga gừng và quế

Nguyên liệu:

• 7 g chaga khô nghiền nhỏ
• 1 lít nước
• ½ muỗng cà phê quế
• Một lát gừng tươi
• Tùy chọn: nước cốt chanh và mật ong

Cách làm:

1. Đun liu riu chaga trong nước ở lửa nhỏ 1 giờ.
2. Cho gừng và quế vào 10 phút cuối.
3. Lọc và thêm chanh hoặc mật ong tùy khẩu vị.
4. Bảo quản trong tủ lạnh tối đa 3 ngày.

Trà có vị đất, thoang thoảng hương vani. Vì hàm lượng oxalate, một tách mỗi ngày là đủ.

Tóm lại

Chaga là một loại nấm bạch dương thú vị với truyền thống lâu đời và hàm lượng chất chống oxy hóa cao. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật đầy hứa hẹn, nhưng thiếu dữ liệu trên người, và hàm lượng oxalate cao là rủi ro thực sự khi dùng lâu dài. Nếu muốn thử, hãy dùng điều độ, mua từ nguồn bền vững và hỏi ý kiến bác sĩ trước nếu bạn đang dùng thuốc hoặc có vấn đề về thận.