Lô hội (nha đam): công dụng, cách dùng và lưu ý an toàn

Tên Latin: Aloe vera (L.) Burm.f.

Loài cây – kẻ sống sót của sa mạc trong nhà chúng ta

Lô hội (nha đam) là cây mọng nước: lá dày, nhiều thịt của nó trữ nước được hàng tháng, nhờ đó cây sống được ở những vùng rất khô hạn. Cây có lẽ có nguồn gốc từ bán đảo Ả Rập và ngày nay được trồng ở các vùng ấm áp khắp thế giới – và trên vô số bậu cửa sổ.

Lô hội đã được dùng trong nhiều nền văn hóa suốt hàng nghìn năm. Nó xuất hiện trong các văn bản y học Ai Cập cổ đại và được dùng trong y học Hy Lạp, La Mã, Ayurveda và y học cổ truyền Trung Quốc. Tên gọi có lẽ bắt nguồn từ chữ Ả Rập alloeh, nghĩa là “đắng” – theo vị của nhựa trong lá.

Cây mọc thành hình hoa thị với những chiếc lá dày, hình mũi giáo, mép có răng cưa. Trong điều kiện thuận lợi, cây trổ một cành hoa cao với những bông hoa hình ống màu vàng.

Bên trong lá có hai chất rất khác nhau:

• gel trong suốt ở giữa lá, được dùng cho da và trong thực phẩm, đồ uống,
• nhựa vàng (latex) ngay dưới vỏ lá, chứa anthraquinone như aloin và có tác dụng nhuận tràng mạnh.

Có hơn 500 loài lô hội, nhưng Aloe vera (Aloe barbadensis Miller) là loài được nghiên cứu nhiều nhất và dùng trong hầu hết các sản phẩm.

Trồng lô hội trong nhà rất dễ: cây cần nhiều ánh sáng, ít nước và đất thoát nước tốt, và mọc ra cây con có thể tách ra trồng lại. Lưu ý: lô hội độc với mèo và chó.

Lô hội chứa những gì?

Gel lô hội gồm khoảng 99% là nước. Phần còn lại chứa hơn 75 chất khác nhau, trong đó có:

Vì gel gần như hoàn toàn là nước nên lượng vitamin và khoáng chất rất ít. Tác dụng trên da chủ yếu là nhờ các polysaccharide.

Lô hội có thể làm gì cho sức khỏe của bạn?

Mức độ bằng chứng khác nhau rất nhiều tùy theo cách dùng:

1. Da và bỏng nhẹ – Đây là công dụng được nghiên cứu nhiều nhất. Gel lô hội có thể làm dịu cháy nắng nhẹ, bỏng nhẹ và giữ ẩm cho da. Một số nghiên cứu cho thấy vết bỏng nhẹ lành nhanh hơn; với các vết thương khác, kết quả không thống nhất. Gel cũng được dùng cho bệnh vảy nến nhẹ và nhiệt miệng, với một số kết quả tích cực.
2. Đường huyết – Các tổng quan từ những nghiên cứu nhỏ cho thấy lô hội dùng đường uống có thể làm giảm nhẹ đường huyết lúc đói và HbA1c ở người tiền tiểu đường hoặc tiểu đường type 2. Chất lượng nghiên cứu không đồng đều. Nếu bạn đang dùng thuốc tiểu đường, lô hội có thể làm đường huyết giảm thêm.
3. Tiêu hóa – Gel lô hội đôi khi được dùng cho hội chứng ruột kích thích và ợ nóng. Vài nghiên cứu nhỏ cho thấy triệu chứng cải thiện nhẹ. Nhựa vàng là thuốc nhuận tràng mạnh nhưng không còn được khuyến nghị (xem bên dưới).
4. Mỡ máu – Một số nghiên cứu ghi nhận LDL cholesterol và triglyceride giảm nhẹ.
5. Sức khỏe răng miệng – Gel lô hội trong nước súc miệng hoặc kem đánh răng có thể giảm mảng bám và viêm nướu.
6. Hệ miễn dịch – Polysaccharide như acemannan có tác dụng điều hòa miễn dịch trong nghiên cứu phòng thí nghiệm.

Không có bằng chứng cho thấy lô hội giúp ích cho ADHD hay hội chứng rò rỉ ruột, hoặc “thải độc” gan. Các nghiên cứu phòng thí nghiệm về tác dụng chống khối u không thể áp dụng trực tiếp cho con người.

Bạn có biết? Lô hội là một trong những loại cây trong Nghiên cứu Không khí Sạch của NASA năm 1989, nghiên cứu cách cây trồng trong nhà loại bỏ chất ô nhiễm trong buồng kín. Tuy nhiên, trong nhà ở bình thường, vài chậu cây chỉ ảnh hưởng rất ít đến chất lượng không khí.

Cách sử dụng

1. Trong bếp

Gel lô hội được ăn ở nhiều nước, chẳng hạn trong đồ uống, món tráng miệng và salad – ở Việt Nam, chè và nước nha đam rất quen thuộc. Chỉ dùng gel của Aloe vera, không dùng các loài lô hội cảnh, và loại bỏ hoàn toàn nhựa vàng: gọt vỏ thật dày, rửa gel thật kỹ và chần qua để bớt đắng.

Salad tươi với nha đam và lựu

1. Cắt gel nha đam thành hạt lựu, rửa kỹ và chần trong nước sôi 5–10 giây.
2. Trộn với rau rocket, lát bơ và hạt lựu.
3. Rưới nước cốt chanh và dầu ô liu.

Kết quả: một món salad tươi giòn cho bữa trưa nhẹ nhàng.

2. Trong y học tự nhiên

Lô hội theo truyền thống được dùng cho vết thương, vết bỏng, rối loạn tiêu hóa và bệnh ngoài da. Ngày nay, gel chủ yếu được dùng ngoài da; đôi khi được uống như thực phẩm bổ sung cho tiêu hóa và đường huyết.

Cà ri rau củ với nha đam (kiểu châu Á)

1. Sơ chế gel nha đam như hướng dẫn ở trên.
2. Phi tỏi, gừng và nghệ trong dầu dừa đến khi thơm.
3. Thêm rau củ và đậu gà, nấu nhỏ lửa trong nước cốt dừa.
4. Cho nha đam vào cuối cùng.

Kết quả: món cà ri béo, thơm, có vị tươi mát nhẹ của nha đam.

3. Trong mỹ phẩm

Gel lô hội là thành phần kinh điển trong chăm sóc da – dưỡng ẩm và làm dịu.

Mặt nạ dưỡng ẩm nha đam

1. Trộn gel nha đam với mật ong và một chút dầu dừa đến khi mịn.
2. Thoa đều lên mặt và cổ, để 15–20 phút.
3. Rửa lại bằng nước ấm và thấm khô.

Kết quả: làn da mềm mại, dịu mát – cũng rất hợp sau khi đi nắng.

Một số người bị dị ứng với lô hội; hãy thử trước trên một vùng da nhỏ. Không bôi lên vết thương sâu hoặc nhiễm trùng.

4. Trong vườn và trong nhà

Gel lô hội đôi khi được dùng làm chất kích thích ra rễ tự nhiên cho cành giâm.

Kích rễ cho cành giâm

1. Nhúng đầu cắt của cành giâm vào gel nha đam tươi trước khi cắm.
2. Hoặc hòa 2 muỗng canh gel nha đam vào 1 lít nước và thỉnh thoảng tưới cho cây non.

Kết quả: nhiều người làm vườn thấy hiệu quả tốt; bằng chứng khoa học còn hạn chế.

Những kết hợp hay

• Với chanh – thêm vị tươi mát và vitamin C.
• Với gừng và nghệ – trong sinh tố và cà ri.
• Với mật ong – cho mặt nạ và đồ uống.
• Với bạc hà – mát lạnh trong đồ uống.

Liều dùng và an toàn

• Dùng ngoài da: có thể thoa gel lô hội nhiều lần mỗi ngày.
• Dùng đường uống: trong các nghiên cứu thường là 15–100 ml gel hoặc nước lô hội mỗi ngày. Hãy chọn sản phẩm ghi rõ đã khử màu hoặc không chứa aloin.
• Nhựa vàng lô hội (nhựa màu vàng ngay dưới vỏ lá) có tác dụng nhuận tràng mạnh và có thể gây chuột rút, tiêu chảy và mất kali. Thuốc nhuận tràng từ nhựa lô hội đã bị rút khỏi thị trường ở Mỹ, và EU đã hạn chế các hợp chất chứa aloin trong thực phẩm vì lo ngại về an toàn. Chiết xuất toàn lá chưa khử màu đã được xếp vào nhóm có thể gây ung thư.
• Khi uống, lô hội có thể làm giảm đường huyết và tương tác với thuốc như thuốc tiểu đường, thuốc lợi tiểu và thuốc tim (digoxin). Đã có báo cáo hiếm gặp về viêm gan.
• Không uống lô hội khi mang thai hoặc cho con bú, và không cho trẻ em dùng.

Chuyện thú vị

• Quần đảo Canary nổi tiếng với các đồn điền lô hội, sản xuất gel và nước ép cho mỹ phẩm và đồ uống.
• Ở Hàn Quốc và Nhật Bản, nước uống nha đam có miếng gel và sữa chua nha đam rất được ưa chuộng.
• Trong một số truyền thống châu Phi và Trung Đông, người ta treo cây lô hội phía trên cửa ra vào để cầu bình an và may mắn.
• Lô hội là một trong những thành phần thực vật được dùng nhiều nhất trong mỹ phẩm trên thế giới.

Sinh tố nha đam

1. Xay gel nha đam đã sơ chế, kiwi, chuối, nước dừa, mật ong và lá bạc hà tươi đến khi mịn.
2. Dùng lạnh.

Kết quả: một thức uống tươi mát, thơm vị trái cây cho những ngày nóng.

Kết luận

Lô hội là cây cảnh dễ chăm và là bài thuốc dân gian đã được kiểm chứng cho da, đặc biệt với cháy nắng và bỏng nhẹ. Khi uống, nó có thể làm giảm nhẹ đường huyết – nhưng dùng đường uống có rủi ro, nhất là với sản phẩm chứa nhựa vàng. Hãy thoa gel lên da thoải mái, và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi uống lô hội, đặc biệt nếu bạn đang dùng thuốc.