Nam việt quất: sức khỏe đường tiết niệu và các lợi ích khác

Vaccinium macrocarpon

Nam việt quất (cranberry) nổi tiếng nhất trong vai trò sốt ăn kèm gà tây và bài thuốc dân gian cho viêm bàng quang. Vị chua gắt của nó đến từ các axit hữu cơ, màu đỏ từ anthocyanin. Điều đặc biệt là một loại proanthocyanidin riêng (PAC loại A), có thể ngăn một số vi khuẩn bám vào thành đường tiết niệu.

Nam việt quất Mỹ có nguồn gốc từ các đầm lầy Bắc Mỹ, nơi người bản địa dùng nó làm thực phẩm, thuốc nhuộm, thuốc và để làm pemmican – hỗn hợp thịt khô, mỡ và quả mọng để được lâu. Ngày nay nam việt quất chủ yếu được nghiên cứu cho sức khỏe đường tiết niệu, nhưng cũng cho tim, đường ruột và răng miệng.

Giá trị dinh dưỡng (trên 100 g nam việt quất tươi)

Nam việt quất có thể giúp gì?

• Nhiễm trùng đường tiết niệu – Một tổng quan Cochrane năm 2023 cho thấy sản phẩm từ nam việt quất có thể giảm nguy cơ nhiễm trùng tiểu tái phát ở phụ nữ hay bị nhiễm, ở trẻ em và ở người sau một số thủ thuật y khoa. Nam việt quất dùng để phòng ngừa – nó không điều trị nhiễm trùng đang có. Nếu bạn có triệu chứng như tiểu buốt, sốt hoặc đau hông lưng, hãy đi khám bác sĩ.
• Sức khỏe răng miệng – Trong phòng thí nghiệm, các hợp chất từ nam việt quất ức chế vi khuẩn gây mảng bám và viêm nướu.
• Dạ dày – Một số nghiên cứu gợi ý nước ép nam việt quất có thể ức chế Helicobacter pylori, vi khuẩn có thể gây loét dạ dày.
• Tim và mạch máu – Polyphenol có thể cải thiện chức năng mạch máu; một số nghiên cứu thấy mỡ máu và huyết áp cải thiện nhẹ.
• Đường ruột – Chất xơ và polyphenol có thể nuôi vi khuẩn có lợi trong ruột.
• Hệ miễn dịch và da – Vitamin C và polyphenol bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa.

Không có bằng chứng nam việt quất giúp ích cho ADHD, rò rỉ ruột, tiểu đường type 2 hay kháng insulin. Lưu ý rằng nam việt quất sấy có đường và nước uống nam việt quất thường chứa nhiều đường bổ sung.

Cách sử dụng

Trong ẩm thực

• Trong sốt nam việt quất, granola, sinh tố, mứt, compote và bánh nướng
• Hợp với táo, cam, quế, gừng, nghệ và các loại hạt
• Nam việt quất tươi rất chua – hãy kết hợp với trái cây ngọt hơn

Thảo dược và y học tự nhiên

• Nước ép, bột hoặc chiết xuất để phòng nhiễm trùng tiểu tái phát
• Viên nang chuẩn hóa có ghi hàm lượng PAC (trong nghiên cứu thường là 36 mg mỗi ngày)

Trong mỹ phẩm

• Chiết xuất nam việt quất được dùng trong kem nhờ đặc tính chống oxy hóa
• Dầu hạt nam việt quất nuôi dưỡng da khô hoặc nhạy cảm
• Quả tươi là nguyên liệu cho mặt nạ tự làm

Làm vườn

• Cây bụi thấp, cần đất chua, ẩm, giàu mùn – giống việt quất
• Có thể trồng trong chậu với đất cho cây ưa chua
• Quả đỏ trang trí đẹp vào mùa thu và mùa đông

Những kết hợp hay

• Gừng và nghệ – trong đồ uống ấm và sốt
• Quế – làm dịu vị chua
• Sữa chua tự nhiên hoặc kefir – tốt cho đường ruột
• Óc chó và hạt phỉ – cung cấp chất béo lành mạnh và vitamin E
• Cam – kết hợp kinh điển, thêm vitamin C

Liều lượng và cảnh báo

• Lượng gợi ý mỗi ngày:
  • Quả tươi: 50–100 g
  • Sấy khô (không đường!): 20–30 g
  • Nước ép, bột hoặc chiết xuất: theo nhãn hoặc lời khuyên của bác sĩ
• Nếu bạn dùng thuốc chống đông như warfarin, hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước khi thường xuyên dùng lượng lớn nước ép hoặc chiết xuất nam việt quất. Bằng chứng về tương tác không thống nhất, nhưng đã có báo cáo biến chứng chảy máu ở một số trường hợp.
• Sản phẩm nam việt quất chứa oxalate. Nếu bạn từng bị sỏi thận, hãy trao đổi với bác sĩ trước khi dùng lượng lớn.

Công thức: nước nam việt quất ấm với gừng và mật ong

Nguyên liệu:

• 1 nắm nam việt quất tươi hoặc rã đông
• 1 muỗng canh nước cốt chanh
• 1 muỗng cà phê gừng tươi bào
• 1 cốc nước ấm (không sôi)
• 1 muỗng cà phê mật ong
• Một chút quế

Cách làm:
Xay nam việt quất với nước cốt chanh và gừng. Rót nước ấm vào và để ngấm 5 phút. Lọc, rồi khuấy mật ong và quế vào. Một thức uống ấm áp cho những ngày lạnh.

Bạn có biết…?

• Người bản địa Bắc Mỹ dùng nam việt quất để làm pemmican, hỗn hợp thịt khô, mỡ và quả mọng để được lâu.
• Nam việt quất thường được thu hoạch bằng cách cho nước ngập ruộng: quả chín có các túi khí nhỏ, nổi lên mặt nước và có thể vớt lên.
• Nhiều loại nam việt quất sấy trong cửa hàng được tẩm rất nhiều đường – hãy tìm loại ghi “không thêm đường”.
• Nam việt quất tươi nảy được – trước đây đây là cách kiểm tra chất lượng quả.

Tóm lại

Nam việt quất là loại quả chua, giàu polyphenol với bằng chứng tốt về phòng ngừa nhiễm trùng tiểu tái phát. Nó không phải cách điều trị nhiễm trùng cấp. Không đường, trong sốt, sinh tố hay bánh nướng, nó là bổ sung lành mạnh cho chế độ ăn.