Diabetes mellitus
Giới thiệu
Tiểu đường là một trong những bệnh mạn tính phổ biến nhất thế giới. Bệnh thường phát triển chậm và âm thầm – đặc biệt là tiểu đường type 2 – và chỉ được phát hiện khi có triệu chứng hoặc khi xét nghiệm máu định kỳ cho thấy chỉ số tăng. Nếu không điều trị, đường huyết cao sẽ dần làm tổn thương mạch máu, dây thần kinh và các cơ quan.
Tin tốt là tiểu đường có thể kiểm soát tốt, và riêng tiểu đường type 2 có thể cải thiện đáng kể nhờ thay đổi lối sống – đôi khi đến mức thuyên giảm. Bài hướng dẫn này giải thích các loại tiểu đường, dấu hiệu cảnh báo, các xét nghiệm quan trọng nhất và những gì bạn có thể làm mỗi ngày.
Chính xác thì tiểu đường là gì?
Glucose là nhiên liệu chính cho tế bào cơ thể – từ não đến cơ. Để glucose đi từ máu vào tế bào, cơ thể cần insulin, một hormone do tế bào beta của tuyến tụy tiết ra. Insulin hoạt động như chiếc chìa khóa mở cửa tế bào cho glucose.
Ở người tiểu đường, hệ thống này bị rối loạn. Hoặc tuyến tụy tiết quá ít hoặc không tiết insulin (tiểu đường type 1), hoặc tế bào ngày càng đáp ứng kém với insulin (kháng insulin trong tiểu đường type 2). Glucose khi đó tích tụ trong máu.
Theo thời gian, đường huyết cao làm tổn thương mạch máu lớn nhỏ và dây thần kinh. Vì vậy tiểu đường không chỉ là “chuyện đường”, mà là yếu tố nguy cơ lớn của nhồi máu cơ tim, đột quỵ, bệnh thận, mất thị lực và các vấn đề ở bàn chân.
Có những loại tiểu đường nào?
Tiểu đường type 1
Một bệnh tự miễn, trong đó hệ miễn dịch phá hủy các tế bào beta tiết insulin. Bệnh thường bắt đầu ở tuổi thơ hoặc tuổi thiếu niên, nhưng có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi. Người tiểu đường type 1 cần insulin suốt đời. Triệu chứng thường xuất hiện nhanh, trong vài ngày hoặc vài tuần.
Tiểu đường type 2
Dạng phổ biến nhất, chiếm khoảng 90% số ca. Lúc đầu tuyến tụy vẫn tiết insulin, nhưng tế bào đáp ứng kém hơn (kháng insulin). Theo thời gian, lượng insulin tiết ra cũng giảm. Tiểu đường type 2 phát triển qua nhiều năm và thường không có triệu chứng trong thời gian dài. Các yếu tố nguy cơ gồm thừa cân (đặc biệt mỡ bụng), ít vận động, tiền sử gia đình, tuổi tác và một số nguồn gốc dân tộc – trong đó có người châu Á, những người có thể mắc bệnh ở cân nặng thấp hơn. Người có cân nặng bình thường cũng có thể bị.
Tiểu đường thai kỳ
Tiểu đường xuất hiện lần đầu trong thai kỳ. Bệnh thường hết sau sinh, nhưng làm tăng nguy cơ tiểu đường type 2 về sau cho cả mẹ và con. Phụ nữ mang thai được tầm soát thường quy.
Các loại khác
- Tiểu đường đơn gen (ví dụ MODY, tiểu đường sơ sinh): do thay đổi ở một gen duy nhất
- Tiểu đường thứ phát: do bệnh khác (ví dụ viêm tụy, xơ nang, hội chứng Cushing) hoặc thuốc (ví dụ cortisone)
Biết mình mắc loại nào rất quan trọng, vì cách điều trị khác nhau đáng kể.
Những dạng ít gặp hơn
LADA – tiểu đường tự miễn ở người trưởng thành
LADA (tiểu đường tự miễn tiềm ẩn ở người trưởng thành) là dạng tự miễn giống type 1, nhưng phát triển chậm ở người lớn. Ban đầu nó thường bị nhầm với tiểu đường type 2. Dấu hiệu điển hình là chế độ ăn và thuốc viên sớm mất hiệu quả, và người bệnh thường không thừa cân. Xét nghiệm kháng thể có thể làm rõ chẩn đoán. Người mắc LADA thường cần insulin sớm hơn người tiểu đường type 2.
MODY – tiểu đường di truyền
MODY (tiểu đường khởi phát ở người trẻ) là dạng di truyền hiếm, thường xuất hiện ở tuổi thiếu niên hoặc thanh niên. Nó không phải bệnh tự miễn. Tùy phân nhóm, có dạng hầu như không cần điều trị, có dạng đáp ứng rất tốt với một số thuốc viên, và có dạng cần insulin. Xét nghiệm gen có thể hữu ích nếu tiểu đường xuất hiện qua nhiều thế hệ trong gia đình, đặc biệt ở người trẻ, gầy.
Những triệu chứng dễ bỏ sót
Triệu chứng tiểu đường thường bị nhầm với căng thẳng, mệt mỏi hay tuổi tác:
- khát nhiều hơn
- đi tiểu nhiều, đặc biệt vào ban đêm
- đói nhiều hơn, đôi khi kèm sụt cân không chủ ý
- mệt mỏi và thiếu năng lượng
- nhìn mờ
- ngứa da và hay bị nhiễm trùng, ví dụ nhiễm nấm hoặc nhiễm trùng tiểu
- vết thương lâu lành
- tê hoặc châm chích ở bàn chân
Nhiều người tiểu đường type 2 hoàn toàn không có triệu chứng trong nhiều năm. Vì vậy khám định kỳ rất quan trọng, đặc biệt nếu bạn có yếu tố nguy cơ.
Đọc thêm: 10 dấu hiệu sớm của tiểu đường type 2
Xét nghiệm nào phát hiện tiểu đường và tiền tiểu đường?
Tiểu đường được chẩn đoán bằng các xét nghiệm sau:
- HbA1c (đường huyết trung bình trong hai đến ba tháng qua): từ 6,5% trở lên là tiểu đường, 5,7–6,4% là tiền tiểu đường
- đường huyết lúc đói: từ 126 mg/dL (7,0 mmol/L) trở lên là tiểu đường
- nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT): từ 200 mg/dL (11,1 mmol/L) trở lên sau hai giờ là tiểu đường
- đường huyết bất kỳ từ 200 mg/dL trở lên kèm triệu chứng điển hình
Tùy tình huống, bác sĩ có thể chỉ định thêm:
- tự kháng thể và C-peptide để phân biệt type 1, LADA và type 2,
- mỡ máu, chức năng thận và xét nghiệm nước tiểu tìm protein,
- khám mắt và bàn chân để phát hiện sớm biến chứng.
Insulin lúc đói và chỉ số HOMA-IR có thể cho thông tin về kháng insulin, nhưng không dùng để chẩn đoán tiểu đường. Huyết áp, cân nặng và vòng eo cũng nên được kiểm tra thường xuyên.
Chế độ ăn thân thiện với người tiểu đường như thế nào?
Không có một “chế độ ăn tiểu đường” duy nhất. Nhiều kiểu ăn – như chế độ Địa Trung Hải, ít carbohydrate hay chủ yếu thực vật – đều có thể hiệu quả. Điểm chung của chúng:
Thực phẩm nên ăn:
- rau, đặc biệt rau lá xanh, bông cải xanh, bí đỏ và bí ngòi
- ngũ cốc nguyên hạt như yến mạch, kiều mạch, quinoa và bánh mì nguyên cám
- các loại đậu như đậu lăng, đậu gà và đậu đỗ
- các loại hạt
- chất béo lành mạnh như dầu ô liu, bơ và cá béo
- quả mọng và trái cây nguyên quả với lượng vừa phải
Thực phẩm nên hạn chế:
- đường dưới mọi dạng – đường trắng, đường nâu, đường dừa và siro đều làm tăng đường huyết
- bánh mì trắng, cơm trắng và ngũ cốc tinh chế khác
- nước ngọt và nước ép trái cây
- đồ ăn nhanh và thực phẩm chế biến sâu
Thực phẩm giàu chất xơ với chỉ số đường huyết thấp làm đường huyết tăng chậm hơn. Ăn ba hay năm bữa mỗi ngày không quan trọng bằng ăn gì và ăn bao nhiêu. Với cơm – món chính của nhiều bữa ăn Việt – hãy giảm khẩu phần, thử gạo lứt hoặc trộn thêm đậu, và ăn rau trước. Nếu bạn dùng insulin hoặc một số thuốc viên, hãy trao đổi về cách ăn với đội ngũ điều trị.
Đọc thêm: 10 thực phẩm tự nhiên giúp giữ đường huyết ổn định
Tiểu đường type 2 có thể đảo ngược không?
Nhiều người tiểu đường type 2 có thể đạt thuyên giảm – đường huyết ở mức bình thường mà không cần thuốc tiểu đường. Trong nghiên cứu DiRECT ở Anh, gần một nửa số người tham gia chương trình giảm cân tích cực đạt thuyên giảm sau một năm. Cơ hội tốt nhất khi tiểu đường mới được chẩn đoán.
Các bước quan trọng nhất:
- giảm cân thừa – thường giảm 10–15 kg tạo khác biệt lớn
- thay đổi chế độ ăn
- vận động đều đặn
- giảm căng thẳng
- ngủ đủ giấc
Thuyên giảm không phải là khỏi bệnh: nếu tăng cân trở lại, đường huyết thường tăng lại. Khám định kỳ vẫn quan trọng. Không bao giờ tự ngừng hay đổi thuốc mà không hỏi ý kiến bác sĩ.
Kiểm soát tiểu đường hằng ngày
Sống với tiểu đường cần lên kế hoạch và kiên nhẫn. Những công cụ hữu ích:
- theo dõi đường huyết thường xuyên – bằng máy đo hoặc thiết bị đo đường huyết liên tục (CGM)
- nhật ký ăn uống và vận động
- lên kế hoạch mua sắm và bữa ăn
- đọc nhãn thực phẩm
- các khóa học giáo dục về tiểu đường
- sự hỗ trợ của gia đình, bạn bè hoặc nhóm tự lực
Nhiều người thấy hữu ích khi coi tiểu đường không phải là hình phạt, mà là lý do để chăm sóc bản thân tốt hơn.
Giấc ngủ và đồng hồ sinh học có ảnh hưởng đến đường huyết không?
Có. Thiếu ngủ làm tăng hormone căng thẳng và cảm giác thèm ăn, làm giảm độ nhạy insulin – chỉ vài đêm ngủ kém cũng có thể làm đường huyết tăng rõ rệt. Ngưng thở khi ngủ không được điều trị cũng phổ biến ở người tiểu đường type 2 và làm việc kiểm soát đường huyết khó hơn.
Điều giúp ích:
- ngủ 7–9 tiếng mỗi đêm
- ít nhìn màn hình trước khi ngủ
- ăn tối trước giờ ngủ hai đến ba tiếng
- giờ ngủ và giờ thức đều đặn
Chế độ ăn thực vật có giúp ích không?
Một chế độ ăn thực vật được lên kế hoạch tốt có thể cải thiện độ nhạy insulin, đường huyết và cân nặng. Nó cung cấp nhiều chất xơ và hợp chất thực vật. Chìa khóa là thực phẩm nguyên bản – rau, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và trái cây – chứ không phải đồ chay chế biến sẵn. Người ăn thuần chay nghiêm ngặt cần bổ sung vitamin B12, điều này đặc biệt quan trọng với người dùng metformin, vì thuốc này cũng có thể làm giảm B12.
Người tiểu đường có tập thể dục được không?
Có – và rất được khuyến khích. Vận động làm giảm đường huyết và cải thiện độ nhạy insulin trong đến 48 giờ.
Những lựa chọn tốt:
- đi bộ, đi bộ với gậy (Nordic walking)
- yoga, Pilates
- bơi, đạp xe
- tập sức mạnh, giúp xây dựng cơ bắp – nơi hấp thu glucose
Đi bộ 10–15 phút sau bữa ăn làm giảm rõ rệt mức tăng đường huyết. Nếu bạn dùng insulin hoặc một số thuốc viên, hãy kiểm tra đường huyết trước và sau khi tập và mang theo đường tác dụng nhanh, vì vận động có thể gây hạ đường huyết.
Sống tốt với tiểu đường
Chẩn đoán có thể là một cú sốc. Nhiều người trải qua giai đoạn lo lắng, bực bội hoặc thậm chí trầm cảm – điều này phổ biến, và quan trọng là nói ra. Căng thẳng do tiểu đường và trầm cảm đều có thể điều trị.
Điều giúp ích:
- chấp nhận chẩn đoán
- tìm hiểu về bệnh – hiểu biết giúp bạn làm chủ
- ăn mừng những thành công nhỏ
- tử tế với bản thân vào những ngày khó khăn
Căng thẳng ảnh hưởng đến đường huyết như thế nào?
Hormone căng thẳng như cortisol và adrenaline làm tăng đường huyết. Căng thẳng kéo dài khiến đường huyết khó kiểm soát hơn và khiến việc duy trì thói quen lành mạnh khó hơn.
Điều giúp ích:
- thiền, bài tập thở và kỹ thuật thư giãn
- thời gian ở thiên nhiên
- giao tiếp xã hội và tiếng cười
Thảo dược và thực phẩm bổ sung có giúp ích không?
Một số thảo dược và thực phẩm bổ sung có thể giảm nhẹ đường huyết, nhưng không thay thế điều trị:
- lá dâu tằm trắng – có thể làm chậm hấp thu đường
- berberine – làm giảm đường huyết trong nhiều nghiên cứu; tương tác với nhiều thuốc
- hạt cỏ cà ri (methi) – có thể cải thiện đường huyết
- quế Ceylon – tác dụng khiêm tốn lên đường huyết
Kết hợp với thuốc tiểu đường, đặc biệt insulin hoặc sulfonylurea, chúng có thể gây hạ đường huyết. Luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thực phẩm bổ sung.
Đọc thêm: Thảo dược và thực phẩm bổ sung cho tiểu đường type 2
Trẻ em có thể bị tiểu đường không?
Có. Tiểu đường type 1 là dạng phổ biến nhất ở trẻ em và thiếu niên, và tiểu đường type 2 cũng ngày càng phổ biến ở người trẻ béo phì. Tiểu đường type 1 không thể phòng ngừa và không phải do ăn quá nhiều đồ ngọt.
Trẻ bị tiểu đường có thể sống trọn vẹn: chơi thể thao, đi dã ngoại cùng trường, ăn kem với liều insulin phù hợp và theo đuổi bất kỳ nghề nghiệp nào. Với sự hướng dẫn tốt, nhiều trẻ học cách tự kiểm soát bệnh rất giỏi.
Dấu hiệu cảnh báo tiểu đường ở trẻ em:
- Khát dữ dội, đột ngột – trẻ có thể uống hàng lít nước mỗi ngày
- Đi tiểu nhiều, kể cả ban đêm – hoặc đái dầm ở trẻ đã biết tự đi vệ sinh
- Mệt mỏi và thiếu năng lượng rõ rệt
- Sụt cân, dù ăn bình thường hoặc ăn nhiều hơn
- Cáu kỉnh, khó tập trung, thay đổi tâm trạng
- Nhiễm trùng tái đi tái lại, ví dụ nhiễm nấm da
- Hơi thở có mùi trái cây hoặc mùi aceton, buồn nôn, nôn, đau bụng hoặc thở nhanh
Quan trọng: Nhóm triệu chứng cuối cùng có thể là dấu hiệu nhiễm toan ceton do tiểu đường, một biến chứng đe dọa tính mạng. Nếu trẻ có những dấu hiệu này, hãy đưa trẻ đến bác sĩ hoặc phòng cấp cứu ngay. Nếu bạn nhận thấy các dấu hiệu khác, hãy cho trẻ kiểm tra đường huyết ngay trong ngày.
Với cha mẹ, chẩn đoán ban đầu đồng nghĩa với rất nhiều điều phải học: tính lượng carbohydrate, liều insulin, theo dõi đường huyết và trao đổi với nhà trường. Đội ngũ điều trị tiểu đường, các chương trình giáo dục và những gia đình khác có thể giúp. Dần dần, nó trở thành một phần của cuộc sống hằng ngày.
Lời kết
Tiểu đường không phải hình phạt cho việc ăn uống “sai” – gen, tuổi tác và nhiều yếu tố khác đều đóng vai trò. Nhưng bạn có rất nhiều ảnh hưởng: chế độ ăn lành mạnh, vận động đều đặn, ngủ tốt, quản lý căng thẳng và hợp tác chặt chẽ với đội ngũ điều trị có thể giữ đường huyết trong tầm kiểm soát và ngăn ngừa biến chứng. Những bước nhỏ, kiên trì tạo ra khác biệt lớn nhất.
