Da – lớp bảo vệ tự nhiên và là cơ quan lớn nhất của cơ thể.
Tên Latin: Cutis
Làn da của bạn không chỉ là lớp vỏ bọc. Ở người trưởng thành, da phủ khoảng 1,5–2 m² và nặng khoảng 3–4 kg. Nó bảo vệ khỏi vi khuẩn, tia UV và mất nước, điều hòa thân nhiệt, tạo vitamin D và cho bạn cảm nhận chạm, đau, nóng và lạnh. Chăm sóc da tốt vì vậy không chỉ là chuyện vẻ ngoài, mà còn là sức khỏe.
Da được cấu tạo từ gì?
Hiểu cấu trúc da giúp bạn chăm sóc đúng cách:
- Biểu bì – lớp ngoài, chủ yếu gồm tế bào sừng, cùng tế bào sắc tố (melanocyte) quyết định màu da. Lớp ngoài cùng của nó, lớp sừng, tạo nên hàng rào bảo vệ da.
- Trung bì – chứa collagen và elastin tạo độ chắc và đàn hồi, cùng mạch máu, tuyến mồ hôi và tuyến bã, nang lông và dây thần kinh.
- Hạ bì – lớp mỡ bên dưới: cách nhiệt, giảm chấn và dự trữ năng lượng.
Chuyện thú vị: biểu bì tự làm mới khoảng bốn tuần một lần. Mỗi phút bạn rụng hàng chục nghìn tế bào da – phần lớn bụi trong nhà chính là chúng.
Vì sao da phản ánh sức khỏe tổng thể?
Chế độ ăn, hormone, giấc ngủ và căng thẳng đều ảnh hưởng đến da. Nhiều bệnh da cũng có nguyên nhân di truyền hoặc chịu tác động của môi trường – vì vậy vấn đề về da không phải lúc nào cũng là “dấu hiệu của lối sống không lành mạnh”. Nghiên cứu về mối liên hệ giữa hệ vi sinh đường ruột và da vẫn còn ở giai đoạn đầu.
Những dưỡng chất quan trọng cho da:
- Vitamin C (ớt chuông, cam chanh, tầm xuân, quả mọng) – cần để tạo collagen
- Vitamin A và beta-carotene (cà rốt, bí đỏ, rau lá xanh)
- Axit béo omega-3 (hạt lanh, óc chó, cá béo)
- Kẽm và selen (hạt bí, các loại đậu, hạt Brazil – một hai hạt mỗi ngày là đủ)
- Protein – nguyên liệu xây dựng collagen và keratin
Chế độ ăn giàu rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và chất béo lành mạnh tốt cho da. Trong một số nghiên cứu, chế độ ăn nhiều đường và thực phẩm chế biến sâu liên quan đến nhiều mụn hơn.
Căng thẳng và làn da
Hormone căng thẳng như cortisol có thể làm tăng tiết bã nhờn, thúc đẩy viêm và làm suy yếu hàng rào bảo vệ da. Vì vậy mụn, chàm, vảy nến hay chứng đỏ mặt (rosacea) thường nặng hơn trong thời gian căng thẳng. Ngủ ngon, vận động, các kỹ thuật thư giãn và thời gian bên người khác cũng giúp ích cho da.
Thảo dược cho da
Nhiều loại thảo dược có truyền thống lâu đời trong chăm sóc da:
- Hoa cúc – làm dịu; dùng trong nước tắm và nước hoa hồng
- Cúc vạn thọ (calendula) – hỗ trợ lành vết thương; dùng trong thuốc mỡ cho vết thương nhỏ
- Phỉ (witch hazel) – làm se và làm dịu
- Nghệ – chống viêm; có thể nhuộm vàng da
- Xô thơm – giảm tiết mồ hôi
- Oải hương – thư giãn; có thể gây kích ứng ở người da nhạy cảm
- Tầm ma – theo truyền thống uống dạng trà
Tự nhiên không có nghĩa là không có tác dụng phụ: thảo dược cũng có thể gây dị ứng. Người dị ứng cỏ phấn hương hoặc cúc thường phản ứng với hoa cúc và cúc vạn thọ. Hãy thử sản phẩm mới trên vùng da nhỏ trước.
Làm sạch da mặt mà không quá tay
Da thích sự dịu nhẹ. Rửa và tẩy da chết quá nhiều làm tổn thương hàng rào bảo vệ da.
- Buổi sáng: nước ấm hoặc sữa rửa mặt dịu nhẹ
- Buổi tối: sữa rửa mặt dịu nhẹ; nếu trang điểm hoặc dùng kem chống nắng, làm sạch hai bước (dầu, rồi gel dịu nhẹ) có thể hữu ích
- Tẩy tế bào chết: tối đa một lần mỗi tuần – ít hơn với da nhạy cảm
Tẩy tế bào chết dịu nhẹ tự làm:
1 muỗng canh yến mạch xay mịn + 1 muỗng canh sữa chua. Massage nhẹ một hai phút rồi rửa sạch.
Mặt nạ đơn giản
- Nghệ + mật ong + sữa chua – làm dịu và dưỡng ẩm (chỉ một chút nghệ)
- Mật ong và yến mạch – cho da khô, nhạy cảm
- Đất sét + nước hoặc nước hoa (hydrosol) – hút dầu thừa, cho da dầu
Đắp mặt nạ một hoặc hai lần mỗi tuần. Tránh thoa nước cốt chanh lên da: nó rất chua và khi gặp nắng có thể gây bỏng và thâm.
Dầu và kem nuôi dưỡng da
- Dầu jojoba – giống bã nhờn tự nhiên, hợp với hầu hết loại da
- Dầu tầm xuân – giàu axit linoleic và dẫn xuất vitamin A, được ưa chuộng cho sẹo và da lão hóa
- Dầu hạt gai dầu – nhẹ, cho da dầu và dễ nổi mụn
- Kem urea – giữ ẩm và làm mềm da khô, thô ráp
- Retinol (buổi tối) – một trong những hoạt chất chống lão hóa được nghiên cứu nhiều nhất; bắt đầu từ từ vì có thể gây kích ứng; không dùng khi mang thai
Mẹo: trộn vài giọt dầu gai dầu vào kem đêm để có một bước dưỡng đơn giản, bổ dưỡng.
Spa tại nhà
Vài nguyên liệu biến buổi tắm thành một niềm vui nhỏ:
- Nước hãm hoa cúc – làm dịu và thư giãn
- Gel hạt lanh – bao phủ và dưỡng ẩm da
- Sữa và mật ong – làm mềm và nuôi dưỡng
Tắm ngắn, không quá nóng, và thoa kem dưỡng ẩm sau đó – tắm lâu bằng nước nóng làm khô da.
Da có nhịp sinh học hằng ngày không?
Có – da tuân theo nhịp ngày đêm. Ban ngày ưu tiên bảo vệ; ban đêm quá trình sửa chữa diễn ra mạnh hơn.
- Sáng – serum chống oxy hóa (ví dụ vitamin C) + kem chống nắng
- Tối – làm sạch + hoạt chất (ví dụ retinol)
- Đêm – kem đặc hơn tùy nhu cầu
Thói quen đều đặn và ngủ đủ thường tạo khác biệt lớn hơn sản phẩm đắt tiền.
Mặt trời là bạn hay thù?
Bức xạ UV là nguyên nhân chính gây lão hóa da sớm và là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của ung thư da. Đồng thời, da cần ánh nắng để tạo vitamin D. Vào mùa xuân và hè, thường chỉ cần một thời gian ngắn dưới nắng với mặt, tay và cánh tay để trần là đủ – tùy loại da, vĩ độ và thời điểm trong ngày. Ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, tia UV mạnh quanh năm.
Chìa khóa là cân bằng: tránh cháy nắng, tìm bóng râm vào buổi trưa, đội mũ, mặc áo và dùng kem chống nắng đã được kiểm nghiệm khi ở ngoài trời lâu. Nếu lo lắng về mức vitamin D, hãy làm xét nghiệm.
Những thành phần mỹ phẩm nào cần lưu ý?
Đọc bảng thành phần (INCI) rất hữu ích, đặc biệt nếu bạn có làn da nhạy cảm:
- Hương liệu/parfum – một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây dị ứng tiếp xúc; sản phẩm không hương liệu phù hợp hơn với da nhạy cảm
- Formaldehyde và chất giải phóng formaldehyde – chất gây dị ứng đã biết; việc sử dụng bị giới hạn nghiêm ngặt ở EU
- SLS – chất tẩy rửa mạnh có thể kích ứng da nhạy cảm, đặc biệt trong sản phẩm không rửa lại
- Một số chất bảo quản, như methylisothiazolinone, từng gây nhiều ca dị ứng và đã bị hạn chế ở EU
Không phải thứ gì mang tiếng xấu cũng có hại: paraben là một trong những chất bảo quản được nghiên cứu kỹ nhất và được coi là an toàn ở nồng độ cho phép, còn dầu khoáng loại dùng trong mỹ phẩm dễ dung nạp và hiếm khi gây dị ứng. “Tự nhiên” không tự động là dễ dung nạp hơn – tinh dầu và chiết xuất thực vật cũng có thể gây dị ứng.
Cách tự làm sáp dưỡng thể
Sáp dưỡng thể nuôi dưỡng:
Nguyên liệu:
- 50 ml dầu dừa
- 30 ml bơ hạt mỡ
- 10 ml dầu hạnh nhân ngọt
- vài giọt dầu vitamin E
- 5 giọt tinh dầu oải hương (tùy chọn)
Đun chảy dầu và bơ cách thủy, khuấy đều và đổ vào lọ thủy tinh sạch. Bảo quản nơi mát và dùng trong vòng ba tháng.
Vì sao không nên tự làm kem chống nắng
Trên mạng thường có công thức kem chống nắng tự làm – ví dụ với bơ hạt mỡ, dầu hạt mâm xôi và kẽm oxit. Chúng không an toàn: chuyện dầu hạt mâm xôi có chỉ số SPF tự nhiên cao là ngộ nhận, và kẽm oxit rất khó phân tán đều bằng tay. Các nghiên cứu về công thức kem chống nắng tự làm cho thấy phần lớn bảo vệ kém hoặc không đều.
Hãy dùng kem chống nắng đã được kiểm nghiệm với SPF ít nhất 30 – có loại dùng màng lọc khoáng như kẽm oxit hoặc titan dioxit nếu bạn thích. Bóng râm, mũ và quần áo cũng quan trọng.
Chăm sóc sau khi đi nắng
Gel làm mát nha đam:
- 50 ml gel nha đam
- 1 muỗng cà phê dầu jojoba
- 3 giọt tinh dầu oải hương (tùy chọn)
Lotion làm dịu:
- 100 ml sữa yến mạch (hoặc trà cúc vạn thọ)
- 1 muỗng canh dầu lưu ly
- 1 muỗng cà phê mật ong
Cả hai đều làm dịu da kích ứng nhẹ sau khi đi nắng. Bảo quản lotion trong tủ lạnh và dùng trong vài ngày. Nếu cháy nắng phồng rộp, sốt hoặc ớn lạnh, hãy đi khám bác sĩ.
Nuôi dưỡng da qua chế độ ăn
Để tạo collagen, cơ thể cần:
- vitamin C và kẽm
- đủ protein
- chế độ ăn đa dạng với rau, trái cây, các loại hạt
Việc thực phẩm bổ sung collagen có cải thiện da hay không đang được nghiên cứu; một số nghiên cứu cho thấy độ ẩm và độ đàn hồi tốt hơn chút ít. Không hút thuốc và chống nắng tốt là hai trong những điều hiệu quả nhất bạn có thể làm cho làn da.
Tóm lại
Làn da khỏe cần ít hơn những gì ngành làm đẹp gợi ý: làm sạch dịu nhẹ, đủ ẩm, chống nắng tốt, ăn uống đa dạng, ngủ đủ và càng ít căng thẳng càng tốt. Thành phần tự nhiên có thể là bổ sung dễ chịu – miễn là bạn thử cẩn thận và không trông cậy vào chúng để chống nắng.
