ADHD là gì? Nguyên nhân, cơ chế sinh học và điều gì giúp ích

Một cái nhìn rõ ràng về cơ chế sinh học đằng sau ADHD – và những yếu tố hằng ngày làm triệu chứng tốt lên hay tệ đi

Giới thiệu: không chỉ là vấn đề tập trung

ADHD (rối loạn tăng động giảm chú ý) là một trong những tình trạng phát triển thần kinh phổ biến nhất, ảnh hưởng khoảng 5% trẻ em và 2–3% người lớn trên thế giới. Số ca chẩn đoán tăng trong những năm gần đây, chủ yếu vì nhận thức đã được cải thiện và người lớn cũng như trẻ em gái được nhận ra thường hơn.

ADHD không phải khiếm khuyết tính cách, thiếu kỷ luật hay hậu quả của cách nuôi dạy kém. Đó là sự khác biệt trong cách não bộ phát triển và điều chỉnh sự chú ý, hoạt động và xung động. Nguyên nhân chủ yếu là di truyền, nhưng các yếu tố hằng ngày như giấc ngủ, stress, ăn uống và thói quen dùng màn hình có thể ảnh hưởng mạnh đến mức độ triệu chứng. Bài viết này giải thích cả hai.

1. Dopamine và noradrenaline – hóa học của động lực

Dopamine là tín hiệu “bắt đầu” của não: nó thúc đẩy động lực, phần thưởng, lập kế hoạch và sự tập trung. Ở ADHD, việc truyền tín hiệu qua dopamine và noradrenaline hoạt động khác đi, có thể dẫn đến:

• khó bắt đầu công việc,
• bốc đồng và nhu cầu kích thích,
• khó hoàn thành việc và ít chịu được sự nhàm chán.

Điều này có nghĩa là: Đó không phải sự lười biếng. Hệ thống phần thưởng của não cần nhiều kích thích hơn để duy trì sự chú ý – đó cũng là lý do thuốc kích thích, làm tăng dopamine và noradrenaline, hiệu quả với nhiều người.

Hỗ trợ hằng ngày:

• Bữa sáng có đạm (cung cấp nguyên liệu cho dopamine)
• Vận động thường xuyên, giúp tăng dopamine tự nhiên
• Nhiệm vụ ngắn, có cấu trúc với phần thưởng rõ ràng

2. Vỏ não trước trán – trung tâm điều hành

Vỏ não trước trán giúp chúng ta lập kế hoạch, sắp xếp ưu tiên, tự điều chỉnh và trì hoãn sự thỏa mãn. Ở ADHD, vùng này và các kết nối của nó với các vùng não khác phát triển hơi khác và thường trưởng thành muộn hơn.

Kết quả: hay quên, bốc đồng, trì hoãn và khó đi đúng hướng.

Hỗ trợ hằng ngày:

• Thói quen cố định và cấu trúc bên ngoài (danh sách, hẹn giờ, lịch trực quan)
• Vận động và hoạt động nhịp nhàng
• Thực hành chánh niệm, mà một số nghiên cứu cho thấy có thể cải thiện khả năng tự điều chỉnh
• Chia nhỏ việc lớn thành các bước nhỏ

3. Trục ruột-não – lĩnh vực nghiên cứu mới

Một số người bị ADHD có vấn đề tiêu hóa, nhạy cảm thực phẩm hoặc khác biệt trong hệ vi sinh đường ruột. Các nhà nghiên cứu đang tìm hiểu liệu trục ruột-não có vai trò trong triệu chứng không, nhưng lĩnh vực này còn mới. Phần lớn serotonin của cơ thể được tạo ở ruột, nhưng nó không trực tiếp đến được não.

Hỗ trợ có thể có:

• Chế độ ăn giàu chất xơ với thực phẩm lên men
• Ít thực phẩm chế biến sâu và phẩm màu nhân tạo hơn
• Đi khám nếu có triệu chứng tiêu hóa

Đọc thêm: Hội chứng rò rỉ ruột và ADHD: mối liên hệ ruột-não

4. Đường huyết – những lần tụt năng lượng làm triệu chứng nặng hơn

Nhiều trẻ em và người lớn bị ADHD nhận thấy:

• năng lượng tụt đột ngột,
• cáu kỉnh trước bữa ăn,
• khó tập trung khi đói.

Não dùng khoảng 20% năng lượng của cơ thể. Dao động đường huyết lớn không gây ra ADHD, nhưng có thể làm sự chú ý và tâm trạng tệ hơn.

Hỗ trợ hằng ngày:

• Bữa ăn cân bằng có đạm, chất xơ và chất béo tốt
• Ít đường và bột trắng
• Carbohydrate hấp thu chậm (yến mạch, các loại đậu, khoai lang)
• Ăn đều bữa, đặc biệt khi thuốc làm giảm cảm giác thèm ăn

5. Màn hình và kích thích liên tục

Thông báo, video ngắn và trò chơi mang lại phần thưởng nhanh. Chúng không gây ra ADHD, nhưng với một bộ não vốn đã tìm kiếm kích thích, chúng có thể khiến các hoạt động chậm hơn như đọc sách hay làm bài tập càng khó hơn – và màn hình buổi tối làm rối loạn giấc ngủ.

Hỗ trợ hằng ngày:

• Buổi sáng không màn hình và một giờ cuối trước khi ngủ không màn hình
• Nhiều thời gian ngoài trời và chơi vận động
• Thỏa thuận rõ ràng về thời gian dùng màn hình

6. Stress, cảm xúc và giấc ngủ

Nhiều người bị ADHD có cảm xúc mạnh và khó điều chỉnh chúng. Chỉ trích, xung đột, quá tải giác quan và thiếu ngủ làm triệu chứng nặng hơn, và stress mạn tính ảnh hưởng đến vỏ não trước trán.

Vấn đề giấc ngủ đặc biệt phổ biến ở ADHD và cần được quan tâm riêng.

Hỗ trợ hằng ngày:

• Ngủ đủ và có nề nếp trước giờ ngủ ổn định
• Nghi thức làm dịu như tắm nước ấm hoặc trà thảo mộc (tía tô đất, cúc La Mã)
• Bài tập thở và thời gian trong thiên nhiên
• Môi trường an toàn, hỗ trợ, khen nhiều hơn chê

Đọc thêm: Cách cải thiện giấc ngủ cho trẻ bị ADHD

7. Gen – yếu tố quan trọng nhất

ADHD là một trong những tình trạng sức khỏe tâm thần mang tính di truyền cao nhất: các nghiên cứu sinh đôi ước tính gen giải thích khoảng 70–80% khác biệt giữa người với người. Nhiều gen, mỗi gen có tác động nhỏ, cùng tham gia – không có một “gen ADHD” duy nhất.

Các yếu tố nguy cơ khác gồm sinh non và nhẹ cân khi sinh, cũng như hút thuốc và uống rượu khi mang thai.

Điều này có nghĩa là:

• ADHD thường có tính gia đình; khi một đứa trẻ được chẩn đoán, cha mẹ đôi khi nhận ra chính mình.
• Thiếu hụt dưỡng chất như sắt, kẽm, magie hoặc vitamin D không gây ra ADHD nhưng có thể làm triệu chứng nặng hơn. Nên kiểm tra các chỉ số này.

8. Vận động và các giác quan

Nhiều trẻ bị ADHD được lợi từ việc vận động nhiều và các kích thích cơ thể. Tập thể dục cải thiện sự chú ý và tâm trạng trong ngắn hạn, và thể thao, leo trèo, trò chơi giữ thăng bằng giúp nhận thức cơ thể và tự điều chỉnh.

Hỗ trợ hằng ngày:

• Vận động hằng ngày, tốt nhất ngoài trời
• Giải lao vận động khi làm bài tập
• Với một số trẻ: đệm ngồi bập bênh, đồ chơi cầm tay hoặc chăn nặng

9. Thuốc, dinh dưỡng và trị liệu – phối hợp cùng nhau

Thuốc (thuốc kích thích như methylphenidate hoặc các thuốc không kích thích) là một trong những phương pháp điều trị ADHD hiệu quả và được nghiên cứu kỹ nhất. Như mọi loại thuốc, chúng có thể có tác dụng phụ, như giảm thèm ăn hoặc khó ngủ, cần được bác sĩ theo dõi.

Ăn uống, giấc ngủ, vận động và trà thảo mộc có thể hỗ trợ điều trị nhưng không thay thế nó. Không bao giờ tự ngừng hoặc đổi thuốc mà không hỏi bác sĩ.

Một kế hoạch tổng thể tốt thường gồm:

• Chẩn đoán y khoa và, nếu phù hợp, dùng thuốc
• Huấn luyện cha mẹ, coaching hoặc liệu pháp hành vi
• Chế độ ăn giàu dưỡng chất với bữa ăn đều đặn
• Ngủ đủ và vận động đủ

Bảng tóm tắt: các yếu tố và hỗ trợ hằng ngày

ADHD thực chất là gì

ADHD là sự khác biệt thật sự, phần lớn do di truyền, trong cách bộ não hoạt động – với những điểm mạnh như sáng tạo, năng lượng và nhiệt huyết, cũng như những thách thức.

Thay vì hỏi “Làm sao sửa con mình?” hay “Làm sao để bình thường?”, sẽ hữu ích hơn khi hỏi: Bộ não này cần gì để hoạt động tốt? Điều trị tốt, nề nếp, giấc ngủ, thức ăn bổ dưỡng, vận động và sự chấp nhận đều là một phần của câu trả lời.

Đọc thêm

• 10 thực phẩm hỗ trợ não bộ khi bị ADHD
• Thảo dược và thực phẩm bổ sung tự nhiên cho ADHD
• Hội chứng rò rỉ ruột và ADHD
• Cách cải thiện giấc ngủ cho trẻ bị ADHD